Şapan Nedir? Tarihten Günümüze Şapan Kültürü

Bir kıyafet yalnızca bedeni örter mi, yoksa ait olduğu toplumun hafızasını da taşıyabilir mi?

Orta Asya giyim kültürünün en karakteristik parçalarından biri olan şapan, bu sorunun güçlü örneklerinden biridir. Kazak kültüründe yüzyıllar boyunca kullanılan şapan; biçimi, kumaşı, işçiliği ve süslemeleriyle yalnızca işlevsel bir dış giyim parçası değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel anlamlar taşıyan bir giysi olmuştur.

Bugün şapan, tarihî formunu koruyan örneklerinin yanı sıra çağdaş tasarımın da yeniden keşfettiği önemli bir kültürel miras alanıdır.

Şapan nedir?

Şapan, Kazakistan ve Orta Asya'nın geleneksel dış giyim biçimlerinden biridir. Geleneksel örneklerde kumaş katmanları arasına yün veya pamuk yerleştirilebildiği, astarlı ya da kapitone biçimlerde üretilebildiği görülür. Kazakistan Ulusal Müzesi'nin kültürel miras envanterinde de şapanın farklı yapısal türlerinden ve kadınlar için hazırlanan örneklerde renkli kumaş, nakış ve süslemelerin kullanılmasından söz edilir.

Müze koleksiyonlarında bulunan tarihî örnekler, şapanın uzun ve hareket özgürlüğü sağlayan bir silüete sahip olabildiğini gösterir. Bazı örneklerde hafif yün dolgusu, astar ve genişleyen etek formu hem sıcaklık hem de hareket kolaylığı sağlamaktadır.

Ancak şapanın anlamını yalnızca kalıbıyla açıklamak yeterli değildir.

Şapan yalnızca bir kıyafet miydi?

Hayır.

Kazak toplumunda şapan, dönemine ve sahibine göre statü ve toplumsal konumun göstergelerinden biri olabiliyordu. Daha değerli kumaşlar, altın işlemeler ve yoğun dekorasyonla hazırlanan şapanlar ile daha sade malzemelerden yapılan gündelik örnekler arasında belirgin farklılıklar bulunabiliyordu.

Dolayısıyla bir şapana bakarken yalnızca şu soruyu sormak eksik kalır:

“Nasıl yapılmış?”

Asıl sorular şunlardır:

Kim için yapılmıştı?
Hangi dönemde giyiliyordu?
Hangi malzemeler tercih edilmişti?
Üzerindeki motifler neden oradaydı?
Bu parçanın toplum içindeki yeri neydi?

İşte şapan kültürünü anlamaya başladığımız nokta da burasıdır.

Şapanlarda nakış ve motiflerin önemi

Kazak geleneksel süsleme sanatı son derece geniş bir görsel dile sahiptir.

Kazakistan Ulusal Müzesi geleneksel Kazak ornamentlerini genel olarak zoomorfik, bitkisel, geometrik ve kozmogonik gruplar altında ele alır. Hayvan boynuzlarını, kuşları, bitkileri, geometrik biçimleri, yıldızları ve güneşi çağrıştıran çeşitli motifler farklı objelerde ve tekstil ürünlerinde kullanılmıştır.

Bu nedenle tarihî bir şapan üzerindeki nakışa yalnızca dekorasyon gözüyle bakmak, parçanın kültürel bağlamının önemli bir bölümünü kaçırmak anlamına gelebilir.

Motif;

ritimdir,
işçiliktir,
estetiktir,
hafızadır.

Ve bazen bir şapanın karakterini belirleyen en güçlü unsur, tam da bu görsel dildir.

Erkekler ve kadınlar şapan giyer miydi?

Şapanı yalnızca kadın veya yalnızca erkek giyimi olarak tanımlamak doğru değildir.

Tarihî kaynaklarda erkeklere ait şapan örneklerinin yanı sıra kadınlar için hazırlanmış, renkli kumaşlarla ve zengin süslemelerle işlenmiş farklı örneklerden de söz edilmektedir.

Buradaki önemli nokta, bugünün moda kodlarını geçmişe doğrudan uygulamamaktır.

Bugün bize “feminen” görünebilecek yoğun bir nakış veya renk kullanımı, tarihî bağlamda erkek giyiminin bir parçası olabilir. Tam tersine, bugünün gözünde maskülen görünen bir form farklı toplumsal gruplarda başka anlamlar taşıyabilir.

Bu nedenle tarihî giysileri anlamanın ilk şartı, onları kendi dönemlerinin estetik dili içinde değerlendirmektir.

Şapan nasıl çağdaş bir tasarıma dönüşebilir?

Kültürel mirasla çalışan tasarımın en hassas noktası burada başlar.

Geçmişteki bir şapanı aynen kopyalamak mümkündür. Ancak onu bugünün hayatına taşımak başka bir tasarım problemidir.

Çağdaş kullanıcı:

şehir içinde hareket eder,
otomobil kullanır,
işe gider,
günlük parçalarla kombin yapar,
farklı mevsim koşullarına uyum bekler.

Bu nedenle tarihî bir şapanın çağdaş yorumu yapılırken uzunluk, ağırlık, astar, kumaş, cep yapısı, renk paleti ve kullanım ergonomisi yeniden ele alınabilir.

Fakat burada kritik bir soru ortaya çıkar:

Neyi değiştirebiliriz, neyi korumalıyız?

Elteres'in tasarım yaklaşımında bu soru, tarihî parçayı önce araştırmayı ve anlamayı gerektirir.

Amaç geçmişi kostüme dönüştürmek değil; onun tasarım mantığını, karakterini ve kültürel hafızasını anlayarak bugünün gardırobunda yaşayabilecek yeni bir form oluşturabilmektir.

Tarihi korumak, geçmişi dondurmak değildir

Kültürel miras ancak kullanılabildiği, araştırıldığı, anlatıldığı ve yeni nesiller tarafından yeniden keşfedildiği sürece yaşamaya devam eder.

Bugün geleneksel Kazak unsurlarının çağdaş moda içinde yeniden yorumlanması üzerine giderek daha fazla tasarım ve akademik çalışma yapılması da bunun göstergesidir. Geleneksel ornament, nakış, renk ve silüetlerin çağdaş tasarımla buluşması kültürel kimliğin yeni biçimlerde ifade edilmesine olanak tanımaktadır.

Bu yüzden şapanın günümüzde yeniden yorumlanması, geçmişle bugün arasında kurulabilecek yaratıcı bir diyalogdur.

ELTERES'te şapan

Elteres için şapan yalnızca geçmişten alınan estetik bir referans değildir.

Bir parçayı çağdaşlaştırmadan önce onun kaynağını araştırmak; formunu, motiflerini, renklerini ve kullanım bağlamını anlamak tasarım sürecinin parçasıdır.

Bazen bu araştırmanın sonucunda uzunluk değişir.
Bazen renk paleti sakinleşir.
Bazen yapı hafifler.
Bazen modern kullanım için görünmeyen fonksiyonel detaylar eklenir.

Fakat amaç aynıdır:

Geçmişi tekrar etmek değil, onunla bağ kurarak yeni bir tasarım dili oluşturmak.

Şapanın yüzyıllar boyunca taşıdığı kültürel hafıza bugün başka bir silüette, başka bir şehirde ve başka bir hayatın içinde varlığını sürdürebilir.

Çünkü kültür, yalnızca saklandığında değil; yaşadığında devam eder.

ELTERES — Unbroken Culture.